Bài Học “Nhân, Nghĩa”Qua Những Nét Đẹp Của Hai Nền Văn Hóa Đông và Tây

Cô giáo Lan Lê

Dân Việt Nam vốn là một dân tộc có truyền thống trọng nhân nghĩa. Câu tục ngữ “Thương người như thể thương thân” vốn được trích ra từ tập “Gia Huấn Ca” của Nguyễn Trãi. Trong đó vị khai quốc công thần của nhà Hậu Lê đã dạy rằng:” Làm người có đức, có nhân. Mới mong đời được hưởng ân lộc trời

Tinh thần trọng nhân nghĩa của dân tộc Việt đã được củng cố qua ảnh hưởng sâu đậm của học thuyết Nho giáo mà người có công lớn trong việc làm sáng tỏ học thuyết này là Mạnh Tử. Ông đã nói đến năm điều làm nên phẩm cách của một bậc chính nhân quân tử là “Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín”. Ở đây chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về hai phẩm cách đầu tiên là “Nhân và Nghĩa” để cùng nhau học hỏi hai phẩm hạnh tốt đẹp này qua những lời dạy và đạo lý trong truyền thống dân tộc cùng với những nét đẹp và gương sáng trong xã hội và văn hóa Tây phương.

Khi cổ nhân ta tin rằng:”Làm người có đức, có nhân. Mới mong đời được hưởng ân lộc trời”. Niềm tin ấy đã chịu ảnh hưởng bởi lời dạy của Khổng tử. Trong thiên thứ nhất của sách Minh Tâm Bảo Giám, có nghĩa là “tấm gương báu soi sáng cõi lòng” ghi lại rằng:”Vi thiện giả, thiên báo chi dĩ phúc; vi bất thiện giả, thiên báo chi dĩ họa” nghĩa là ”người làm điều lành, thì trời lấy phúc mà báo cho; người làm điều chẳng lành, thì trời lấy họa mà báo cho”.  Chữ “Nhân” trong đạo Nho bao hàm ý nghĩa rất rộng lớn để chỉ tấm lòng yêu thương tất cả mọi người một cách vô điều kiện mà không mong chờ sự đáp trả. Sách Nguyên Đạo của Hàn Dũ định nghĩa rằng:”Rộng lòng yêu thương gọi là nhân, làm các điều phải gọi là nghĩa”.

Bên cạnh ảnh hưởng của Nho giáo lấy nhân nghĩa làm trọng, người dân Việt còn chịu ảnh hưởng của Phật giáo chủ trương từ bi hỷ xả, không chỉ nhân từ đối với chúng sinh, mà là với tất cả sinh linh, vạn vật.

Khi Thiên Chúa giáo được giới thiệu vào nước ta cuối thế kỷ 19 thì lòng nhân ái đã được tôn vinh thành luật bác ái tuyệt đối “Kính mến Thiên Chúa và thương yêu người anh em như chính mình vậy” trong tôn giáo này .

Trước năm 1975, chúng ta đã tìm thấy ở các sách giáo khoa trong môn học Công Dân giáo Dục của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa rất nhiều bài dạy học sinh về lòng nhân ái. Tôi còn nhớ rất rõ bài học “Lòng Nhân Từ Của Một Vị Quan” khi tôi đang học lớp Nhất (tương đương với lớp Năm bây giờ). Chuyện kể rằng: Có một vị quan kia trong khi đã mặc xong phẩm phục đại lễ, ngồi đợi người nhà chuẩn bị bữa ăn sáng trước khi vào chầu vua. Người hầu dâng lên cho quan một tô cháo nóng. Chẳng may người này lỡ tay làm đổ cả tô cháo lên y phục đại trào của quan.  Nhưng vị quan nhân từ này không hề quan tâm đến chiếc áo quý bị làm dơ bẩn, mà chỉ ôn tồn hỏi xem người hầu cận có bi tô cháo nóng làm phỏng tay hay không?

Cũng trong tinh thần giáo dục lòng nhân ái tại đất nước Hoa Kỳ, chúng ta thấy các nhà giáo dục và xã hội học Mỹ đã đề cập đến việc cần thiết phải dậy cho trẻ em về lòng nhân từ, bác ái. Dưới tựa đề “Resilience Outcomes” Bonnie Bernard đã nói rất rõ kết quả của các cuộc khảo sát nghiên cứu rằng:”Empathy, the ability to know how another feels and understand another’s perspective, is a hallmark of resilience. Empathy not only helps facilitate relationship development, it also helps form the basis of morality, forgiveness, compassion and caring for others. It is “the fundamental people skill” according to Goleman (1995). He cites an international study over 7,000 people that found “The benefits of being able to read feelings from nonverbal cues including being better adjusted emotionally, more outgoing, and more sensitive” (p 97). He concludes, “The lack of empathy is seen in criminal psychopaths, rapist, and child molesters”. Lược dịch:”Lòng trắc ẩn, khả năng hiểu biết được cảm nghĩ và quan điểm của người khác là trọng tâm của sự phát triển sung mãn nơi con người.  Lòng trắc ẩn không những giúp phát triển mối quan hệ với mọi người mà còn giúp kiến tạo nền tảng của luân lý, sự tha thứ, thương yêu và lo lắng cho người khác. Theo Goleman đó chính là “năng khiếu căn bản” của con người. Goleman đã viện dẫn cuộc khảo sát trên 7000 người trên khắp thế giới để rút ra kết luận rằng:” Khả năng có thể đọc được cảm giác của người khác qua những tín hiệu không lời đã khiến chúng ta trở nên linh động, thương cảm, vươn ra ngoài để trở nên nhạy cảm hơn với mọi người chung quanh.”Ông kết luận:”Không có lòng trắc ẩn sẽ đem đến những tội ác về tâm lý, hiếp dâm, và ấu dâm”.

Nét đẹp trong xã hội Hoa Kỳ là họ không những chỉ chú trọng nghiên cứu trong lãnh vực giáo dục mà còn thực hành ngay trong cuộc sống hàng ngày. Chúng ta phải công tâm nhìn nhận rằng người Mỹ đã đứng đầu trong các công tác từ thiện, nhân đạo.  Đó là do xã hội Mỹ đã có hẳn một chính sách miễn thuế để khuyến khích sự đóng góp cho các công việc từ thiện, bác ái này. Tỷ phú Bill Gates, người giàu nhất thế giới đã nói rằng ông không xử dụng đồng tiền, đó là công việc của Chúa. (I have no use for money. This is God’s work). Hai ông bà Bill và Melinda Gates đã bỏ ra 28 tỷ dollars để gây quỹ từ thiện với sự đóng góp 2.48 tỷ dollars của tỷ phú Warren Buffet. Người Mỹ khi thành công, thường dùng tài sản của mình để hiến tặng, gây quỹ cho các công ích xã hội như xây dựng trường học, nhà thương, bệnh viện. Đại học Stanford nổi tiếng đã sản sinh ra nhiều nhân tài cho đất nước, được xây dựng do sự đóng góp tài chính của ông bà Leland và Jane Stanford. Bà Jane Stanford năm 1885 đã bán hết số nữ trang quý giá để xây nên đại học The Leland Stanford University là tiền thân của Đại học Stanford ngày nay. Các sinh viên sau khi tốt nghiệp, xây dựng sự nghiệp thành công thường dành một khoản lợi tức để gây quỹ học bổng cho các khóa đàn em. Gần đây nhất, tỷ phú của Facebook là Mark Zukerberg và vợ là Priscilla chan đã quyết định hiến 99% cổ phiếu của tập đoàn Facebook cho quỹ từ thiện.  Số tiền này được ước tính lên đến 45 tỉ USD. Ngược lại người Việt chúng ta thường có khuynh hướng tích lũy tài sản để lại cho con cái. Thực ra, các cháu từ khi bước chân vào vườn trẻ và mẫu giáo tại các nhà trường Mỹ đã học được tính tự lập: tự lấy đồ ăn, tự xúc thức ăn, tự thắt dây giày … Trong một môi trường mở ra rất nhiều cơ hội cho những bàn tay chuyên cần và khối óc sáng tạo thì chính nếp nghĩ làm hộ, lo hộ, bảo hộ quá đáng cho con là đã vô tình làm hỏng ý chí phấn đấu của con.

Lòng nhân ái mới là những gì cần truyền dạy cho con cháu. Theo thuyết liên kết của vạn vật thì mọi việc trên đời này đều tạo ra một hiệu ứng gợn sóng, tạo ra những ảnh hưởng về sau mà ngay ở thời điểm sự việc đang xảy ra, chúng ta không thể biết đươc. Chuyện kể rằng chính việc làm nhân đạo của Đại tướng Eisenhower – sau này trở thành vị tổng thống thứ 34 của Hoa Kỳ – đã cứu ông thoát chết. Khi chỉ huy cuộc hành quân đổ bộ vào bờ biển Normandie của Pháp để chấm dứt sự xâm lăng của phát xít Đức, trên đường đi đến hội nghị ông đã ra lệnh cho đoàn xe ngừng lại để chở một cụ bà kiệt sức về lại quê nhà của cụ. Do sự chậm trễ nên phải đi sang đường khác này đã giúp ông thoát khỏi trái mìn đã được gài sẵn trên đoạn đường mà đúng ra đoàn xe của ông đã định đi qua.

Thông thường thì ai cũng thích lãnh nhận chứ không muốn cho đi. Ai cũng nghĩ cho đi là mất nhưng ngạn ngữ của người Anh thì lại cho rằng:” Điều tôi tiêu đi là tôi có. Điều tôi gữi lại là tôi mất. Điều tôi cho đi là tôi được”. Đó mới chính là lý luận của tình yêu. Đó chính là tình yêu vô điều kiện của cha mẹ trao ban cho con cái . Tình yêu lớn lên theo mức độ của sự trao ban. Có biết yêu thương thì con người mới thực sự triển nở và gặp lại chính mình. Có biết yêu thương thì con người mới biết vui sống và tìm được hạnh phúc đích thực trong cuộc sống.

Lòng nhân ái còn thể hiện qua sự tha thứ, không chất chứa thù hận. Nói đến đây tôi không khỏi kinh hãi khi thấy các bia căm thù được nhà nước Cộng sản Việt Nam dựng tại Sài gòn và ngay trước sứ quán Mỹ mà đau xót nhớ lại câu nói:”Làm thày thuốc mà sai lầm thì làm hại một mạng người.  Làm chính trị sai lầm thì làm hại một đất nước. Làm văn hóa mà sai lầm thì di hại cả một thế hệ.” Để chống lại cơn sóng thần cuồng nộ đang tàn phá đất nước và con người Việt Nam, chúng ta hãy nghe theo lời dạy của cụ Nguyễn Trãi qua hai câu mở đầu của bài Bình Ngô Đại Cáo :” Đem đại nghĩa để thắng hung tàn.  Lấy chí nhân mà thay cường bạo.”

Nhà thơ Phan Nhiên Hạo đã viết lại cảm nghĩ khi đứng trước cảnh đổ nát, hoang tàn của tòa nhà World Trade Center: “Tôi tìm mãi mà  không thấy một ‘tấm bia căm thù’ nào được dựng lên để lên án khủng bố . Thay vào đó, tôi chỉ thấy một trái tim màu xanh thật lớn được vẽ trên tường của tòa cao ốc sát bên.”  Hoa kỳ đã trải qua nhiều cuộc chiến, số người chết luôn được tưởng niệm, vinh danh nhưng đối với các địch thủ họ không hề được dạy là phải căm thù. Có lẽ chính vì thế mà Hoa Kỳ cứ lớn mạnh. Một dân tộc lớn bởi vì không nuôi dưỡng những hận thù nhỏ. Nhìn sang phía bên trời Đông. Để chấm dứt Thế Chiến Thứ Hai, người Mỹ đã thả hai trái bom nguyên tử làm hàng trăm ngàn người Nhật chết. Hàng năm người Nhật vẫn tổ chức lễ kỷ niệm nạn nhân chết vì bom nguyên tử nhưng không hề căm thù Hoa Kỳ. Nhật Bản đã vươn lên từ đống tro tàn để trở thành cường quốc thế giới. Phải chăng vì họ đã biết quên đi hận thù mà chỉ dồn nỗ lực vào việc tái thiết quốc gia?

Trở lại với câu định nghĩa của Hàn Dũ, ta thấy “nhân nghĩa” phải đi đôi với nhau vì thấy việc đúng thì làm chính là một cách thể hiện lòng nhân ái.   Điều này đã khiến tôi nhớ đến câu cách ngôn:”Đừng thấy điều thiện nhỏ mà không làm. Đừng thấy điều ác nhỏ mà không tránh”. Gần đây mọi người chú ý đến việc làm của cô phục vụ bàn ăn trẻ tuổi tại New Jersey tên là Liz Woodward. Cô đã trả tiền ăn sáng cho hai người lính cứu hỏa Tim Young và Paul Hullings khi chứng kiến vẻ mệt mỏi của họ sau khi xả thân vì nhiệm vụ. Sau đó Tim và Paul vô tình phát hiện cha của Liz mắc chứng liệt tứ chi. Tim đã giúp đỡ Liz để hỗ trợ trang web mua tặng cho ông một chiếc xe hơi cho người tàn tật. Tổng số tiền sau cùng lên đến 6,900 dollars. Liz chia xẻ:” Tất cả những gì tôi đã làm là mời họ một bữa ăn sáng. Tôi không chờ đợi gì hơn một nụ cười.” Điều này cho thấy sự chân thành và thậm chí một hành động nhân nghĩa nhỏ cũng có thể làm thay đổi cả một cuộc đời.

Tuy nhiên để cho trọn vẹn, tôi muốn đưa vào đây một định nghĩa rất đẹp của chữ “nghĩa”. Đó là ý chỉ về sự chung thủy trong các mối quan hệ thương yêu với nhau. Người Việt chúng ta nói rất nhiều về “tình nghĩa”, “ân nghĩa”, “nghĩa vụ”, “công cha nghĩa mẹ”. Câu truyện “Sự Tích Trầu Cau” đã chứa đựng trong đó tình anh em, nghĩa vợ chồng chung thủy với nhau, chết đi rồi nhưng “cau, trầu và vôi” vẫn hòa quyện vào nhau để sinh ra một chất màu đỏ tươi như máu. Hình ảnh chung thủy tuyệt vời của nàng Tô Thị cho đến chết vẫn kiên gan hóa thành tượng đá ôm con chờ đợi ngày về của chồng khiến nhiều người ngoại quốc rất ngưỡng mộ hình ảnh này mỗi khi nhắc đến. Trong các mối liên hệ, nhất là trong quan hệ vợ chồng, ông bà chúng ta hay nhắc nhở con cháu rằng:”Một ngày cũng là nghĩa”.  Nhưng ngày nay, tỷ lệ ly dị giữa các cặp vợ chồng nhất là tại Hoa kỳ lên rất cao là vì trong hôn nhân chỉ  thấy chữ “tình” mà “nghĩa” thì vắng bóng. Các cặp tình nhân đến với nhau do sức hút của đam mê, của tình yêu cuồng nhiệt, nhiều khi bất chấp cả lời khuyên của cha mẹ, họ hàng. Nhưng khi lửa tình đã nguội họăc những khó khăn hay những va chạm trong cuộc sống, họ cũng nhanh chóng rời bỏ nhau, “tình”không còn thì “nghĩa” cũng hết!

Trong xã hội Mỹ hiện nay, nếu các loại thức ăn nhanh fast foods, instant foods làm hại cho sức khỏe và cơ thể chúng ta thế nào thì những lời nói thiếu suy nghĩ, những quyết định, những giải pháp đưa ra trong cơn nóng giận cũng sẽ làm tổn hại các mối quan hệ trong cuộc sống, nhiều lúc giết hại cả sinh mạng con người. Ta hãy cùng nhau học một chữ “nhẫn”. Hãy cố gắng nhìn ra những mặt tích cực, những điểm tốt đẹp của nhau trong các mối quan hệ. Cũng có một câu chuyện về cách đối xử khoan dung của “vua dầu hỏa” Rockefeller khi người quản lý làm cho công ty của ông thất thoát hàng triệu bạc. Thay vì khiển trách hay sa thải người này, ông đã ngồi viết xuống một loạt những đức tính, những lợi nhuận mà anh ta đã đóng góp cho công ty mình. Cách đối xử  tử tế của ông đã khiến viên quản lý hết lòng tận tụy đóng góp cho sự phát triển lớn mạnh của công ty sau này. Các mối quan hệ trong chúng ta sẽ đẹp biết bao nếu bài học về cách xử thế của tỷ phú Rockefeller được đem ra áp dụng.

Con cái chúng ta từ tuổi thiếu niên cho đến khi trưởng thành đang bị bao vây bởi một thế giới đầy bạo lực và những mảnh gương đen tối, vỡ vụn từ ngoài xã hội cho đến hệ thống của các dụng cụ tin học. Song song với viêc phát triển tri thức các cháu cũng cần được dạy dỗ về đạo đức để có được một nhân tâm an hòa. Hơn ai hết các cháu sẽ nhìn vào cha mẹ để hình thành những bài học đầu tiên về lòng nhân ái trong tình thương của gia đình và để được hướng dẫn những bước đi kế tiếp trong cuộc đời. Như câu tục ngữ Việt Nam đã diễn tả :”Sóng trước đổ đâu, sóng sau đổ đó” hay trong thuyết “Nhân Quả” của nhà Phật hoặc dụ ngôn “Hạt Giống” trong Kinh thánh. Khi chúng ta gieo nhân tốt, thi hành đầy đủ “nghĩa vụ” của bậc làm cha mẹ thì bảo sao chúng ta sẽ không nhận được hoa trái tốt lành và con cái cũng sẽ thi hành đầy đủ “nghĩa vụ” đối với chúng ta? Mong lắm thay!

 

 

 

 

 

 

 

`