Dạy Con Tiếng Việt Tại Quê Hương Thứ Hai

Cô giáo Lan Lê

Có người đặt câu hỏi ”Nên dạy trẻ con học tiếng Việt lúc nào”. Xin thưa là ngay từ lúc các cháu được tạo nên hình hài trong lòng mẹ . Nhiều cuộc khảo cứu cho thấy thai nhi có thể “nghe” được qua việc ghi lại những phản ứng của chúng đối với âm thanh bên ngoài. Các cụ ta ngày xưa cũng đã đặt vấn đề “thai giáo” cho các bà mẹ. Gia đình sinh hoạt, nói chuyện với nhau bằng tiếng Việt, nghe nhạc Việt đã là một môi trường tốt tạo ảnh hưởng cho các thai nhi. Khi các cháu được sinh ra và lớn lên nhũng lời ru, tiếng hát của người mẹ, bà nội hay bà ngoại là những bài học tiếng Việt êm ái đầu đời cho các cháu. Trong gia đình việc tiếp xúc với ông bà, chú bác cô dì cũng rất tốt cho việc tiếp thu khả năng nói và nghe tiếng Việt .Khả năng xử dụng ngôn ngữ sẽ càng phong phú hơn nếu con trẻ được  người lớn đặt ra những câu hỏi để trẻ tập trả lời, gợi trí tò mò nơi các cháu.

Tuy nhiên, vấn đề dạy trẻ tiếng Việt tại Mỹ trở nên khó khăn rất nhiều khi các cháu đến tuổi đi học càng khó hơn khi trong nhà có hai hay ba anh chị em, chúng sẽ nói chuyện với nhau hoàn toàn bằng Anh ngữ. Ở giai đoạn này muốn duy trì ngôn ngữ Việt nơi các cháu phải có sự quyết tâm của cha mẹ. Chính bố mẹ phải đặt vấn đề duy trì tiếng Việt là cần thiết và cùng nhau cương quyết dùng tiếng Việt liên tục trong gia đình khi nói chuyện với các con. Trong các gia đình người Việt chúng ta, việc các trẻ em nói tiếng Việt rất sõi khi chưa đến tuổi đi học rồi dần dần mất hẳn thật rất đáng tiếc xảy ra rất thông thường. May ra thì các cháu chỉ còn có khả năng nghe nhưng mất khả năng nói . Nghĩa là các cháu hiểu thông điệp muốn truyền đạt nhưng không trả lời lại được. Duy trì ngôn ngữ Việt cần có sự đồng lòng của cả hai bên hay ít ra một bên tuy không hợp tác nhưng không phản đối hay ngăn cản . Có nhiều bậc cha mẹ không muốn duy trì tiếng Việt cho con vì theo họ thì các cháu phải học nhiều thứ quá rồi. Mà quả thật vì muốn giữ cho con mình bận rộn hay giữ được điểm cao tại trường, các cháu đã phải học quá nhiều. Ngoài giờ học chính quy tại trường và những tập homework dày cộm, các cháu còn phải đi học thêm tại các trung tâm dạy kèm, rồi phải học nhạc – đủ các loại nhạc cụ trong đó học đàn piano là phổ biến nhất – học vũ ballet, học vẽ, học võ, học bơi v…v… và khi cha mẹ không chọn Việt ngữ là ưu tiên thì việc các em quên tiếng mẹ đẻ là chuyện đương nhiên sẽ đến.

Ý thức được tầm mức quan trọng của việc dạy tiếng Việt và đạo đức cho trẻ em Việt nam, ngay từ buổi đầu của cuộc sống định cư tại Mỹ đã hình  thành những trung tâm dạy Việt ngữ. Đến nay thì hầu như ở khắp các tiểu bang nơi có đông người Việt sinh sống, các tôn giáo lớn như Phật giáo, Công giáo, Tin lành đều mở các trường dạy tiếng Việt với sự đóng góp công sức của các thày cô thiện nguyện . Ngoài ra còn có rất nhiều các trung tâm lớn mà học phí rất tượng trưng. Bên cạnh đó còn có nhiều tổ chức, đoàn thể hoạt động rất mạnh mẽ và tích cực như các đoàn Hướng Đạo sinh nam nữ để giúp các em có những sinh hoạt hướng thiện, vui tươi, lành mạnh; về mặt tâm linh đã có các gia đình Phật tử, đoàn Thiếu Nhi Thánh Thể để rèn luyện đạo đức, luân lý; chúng ta còn có các võ đường để rèn luyện khí phách và thể lực. Tiền bạc mà cha mẹ chú tâm tích lũy để giữ lại cho con nhiều khi còn trở nên nguy cơ làm cho chúng sa ngã . Kiến thức, nhân cách, và đạo đức mới chính là gia tài để lại cho con mà không ai có thể lấy mất được, là những hành trang cần thiết giúp trẻ vững bước vào đời.

Ngôn ngữ nói chung được định nghĩa như một hệ thống âm thanh để trao đổi thông tin liên lạc. Loài vật cũng có những hệ thống âm thanh để trao đổi thông tin với nhau. Tuy nhiên, nhà ngôn ngữ học Bertrand Russel đã nhận định :”No matter how eloquent a dog may bark, he cannot tell you that his parents are poor or honest.” ( Dẫu cho con chó có thể sủa rất hùng hồn, nó không thể nói cho bạn biết là cha mẹ nó nghèo nàn hay quý phái.) Tiếng nói của loài người cũng được chuyển đạt nhờ những âm thanh. Nhưng (hiểu biết về ngôn ngữ loài người là sự hiểu biết về sự phối hợp của một chuỗi âm thanh biểu thị những ý nghĩa nhất định.   Đó là sự hiểu biết về âm thanh và ý nghĩa liên hệ với nhau ra sao.) “Knowing language is knowing the certain sound sequences signify certain concepts of meaning. Knowing language is therefore knowing how to relate sounds and meaning.”

Với các trẻ em thì sự tiếp cận với âm thanh của ngôn ngữ càng nhiều thì sự hấp thụ càng phong phú hơn.  Vì vậy từ khi mang thai cho đến lúc chào đời thật may mắn cho các cháu Việt Nam khi sinh ra tại một quê hương thứ hai được nuôi dưỡng trong một môi trường bao bọc và duy trì bởi ngôn ngữ Việt. Tuy nhiên, đối với các cuộc hôn nhân khác chủng tộc, nếu được sự đồng ý của người phối ngẫu, người cha hay người mẹ, ngày cả ông bà vẫn có thể dạy một trẻ em phát triển bình thường song song hai ngôn ngữ.  Robert Rodman và Victoria Fromkin trong sách “An Introduction to Language” đã viết :”Any normal child, born anywhere in the world, of any racial, geographical, social, or economic heritage is capable of learning any language to which he or she is exposed.” (Bất cứ một trẻ em bình thường được sinh ra ở bất cứ nơi nào, từ bất cứ sắc tộc, hoàn cảnh địa lý, xã hội, hay kinh tế nào đều có khả năng học được bất cứ ngôn ngữ nào mà em bé đó được tiếp nhận.)

Đối với các bé sơ sinh thì những bài hát ru “Lullaby” có vần điệu du dương là thích hợp nhất để luyện khả năng nghe và “thấm” những lời ca êm ái ấy vào ký ức. Nếu các vị cao tuổi đang coi giữ cháu nội, cháu ngoại thì chúng ta đã có sẵn những bài ca dao mộc mạc mà rất trữ tình “Hôm qua tát nước đầu đình …” hoặc “Trên trời có đám mây xanh …” hoặc các bài hát được sáng tác trước 1975 đẹp cả lời ca lẫn cung điệu. Còn như các bà mẹ trẻ nếu không thuộc các bài hát hay ca dao Việt thì có thể mua các đĩa của trung tâm Thế Hệ Trẻ để cho các cháu nghe nhưng tốt nhất là học thuộc và hát cho các bé.  Các nhà ngôn ngữ học đều cho rằng tiếng nói của người thật “human voice” có âm hưởng mạnh hơn bất cứ âm thanh nào khác.

Khi các cháu lớn dần lên bắt đầu bước vào giai đoạn tập nói là lúc trung khu ngôn ngữ bắt đầu phát triển (từ 6 tháng đến 12 tuổi là giai đoạn phát triển sung mãn nhất). Hai tác giả của sách “An Introduction to Language” nhận định rằng :”The stages of language acquisition can be divided into pre-linguistic and linguistic stages.” ( Các giai đoạn phát triển của ngôn ngữ được chia thành hai giai đoạn tiền ngôn ngữ và ngôn ngữ học). Trong giai đoạn đầu tiên, âm thanh của trẻ em thuộc mọi ngôn ngữ đều được phát âm giống nhau.  Dần dà những âm thanh đầu tiên ấy sẽ được hướng dẫn và phát triển để đáp ứng với sự kích thích bên ngoàiThe child’s first noises are, however, simply response to stimuli”.  Một nhận định khác cũng rất quan trọng đến từ hai tác giả nêu trên là ”No child will acquire a formal language without specific instruction” (Không một trẻ em nào tiếp nhận một ngôn ngữ mẫu mực nếu không được sự chỉ dẫn rõ ràng). Nói rõ hơn là “Children learn to produce ‘correct’ sentences because they are positively reinforced when they say something right, and negatively reinforced when they say something wrong.”  (Trẻ em học cách xử dụng đúng các câu nói khi chúng được khen khi nói đúng và sửa chữa khi nói sai.) Nhận định trên đã nói lên vai trò rất quan trọng của ông bà, cha mẹ, và các người thân trong gia đình định hướng cho sự phát triển ngôn ngữ đầu đời của trẻ em.

Hiện nay các sách Việt Ngữ đã được nhiều soạn giả bỏ công biên soạn và phổ biến miễn phí trên internet.  Phụ huynh có thể lên mạng để in ra hoặc có thể hỏi mua tại các nhà sách hay đến các thư viện công cộng để mượn. Tuy nhiên, xin phụ huynh lưu ý đọc kỹ kiểm soát nội dung để loại bỏ các sách vở chứa đựng ngôn ngữ không thích hợp hay cố tình dạy sai sự thật, bóp méo lịch sử.

Khi các cháu đến tuổi cắp sách đến trường, lý tưởng mà nói là khi các cháu cùng được học đọc và viết cả hai ngôn ngữ mà cha mẹ muốn cháu cùng được phát triển. Lý tưởng hơn nữa là ngoài việc học Anh ngữ ở trường, cha mẹ cùng chia xẻ việc dạy tiếng Việt với các thày cô giáo tại các trung tâm Việt Ngữ.   Trong việc dạy học tiếng Việt thì điều đáng mừng là tiếng Việt với chữ quốc ngữ đã được ký hiệu bằng những mẫu tự tương đương với English alphabets.  Cách phát âm của các phụ âm đầu cũng rất gần với các phụ âm của tiếng Anh.  Do đó người hướng dẫn có thể áp dụng cách dạy ngữ âm mà các cháu đang được học tại trường trong việc dạy ngữ âm Việt cho các cháu. Trong bài viết “Rằng Trăm Năm Cũng Từ Đây” tôi cũng đã nói qua về cách dạy mẫu tự và âm thanh trong khi dạy trẻ em tập đọc vì hai tác giả Robert và Victoria đã nhấn mạnh rằng :”A child cannot learn to read without attending to letters and sounds.” (Trẻ em không thể học đọc nếu không được dạy mẫu tự và âm thanh.)

Có một số trò chơi ngữ âm mà phụ huynh có thể vừa chơi vừa dạy các cháu mẫu giáo là trò chơi tìm các chữ cùng vần (rhyming words game). Ví dụ: tìm các chữ cùng vần với chữ “ba”(ca, da đa, ha, la v..v…) Tiếng Việt chúng ta có năm dấu giọng nên có thể thêm trò chơi bỏ dấu: ba sắc bá, ba huyền bà ,v..v…

Trong sinh hoạt hàng ngày tại nhà phụ huynh có thể nói cả hai thứ tiếng một lúc; hoặc bố nói tiếng Anh, mẹ nói tiếng Việt; hay bố mẹ nói tiếng Anh, ông bà nói tiếng Việt. Nhưng một lần nữa như đã đề cập ở phần trên giai đoạn này rất khó khăn cho sự duy trì tiếng Việt nơi các trẻ em. Sự thành công đến từ quyết tâm, đồng nhất và kiên nhẫn của các bậc phụ huynh. Đôi khi chúng ta cũng thấy được quyết tâm về nguồn của các em học sinh Việt Nam học Việt ngữ khi đã trưởng thành ở bậc đại học. Không có cơ hội nào là muộn màng một khi chúng ta chúng ta quyết tâm nắm bắt lấy nó.

Chúng ta bỏ nước ra đi nhưng chúng ta không mất nước và còn mang theo cả một gia tài đồ sộ của cả một nền văn hóa dân tộc, một lịch sử hào hùng, và một kho tàng tiếng Việt giàu đẹp. Chắc hẳn các bạn đều đồng ý với tôi về những ưu điểm của khả năng song ngữ như giúp trí óc trẻ em nhạy bén hơn khi trung khu ngôn ngữ cùng một lúc được nhận biết và chuyển hóa hai thông điệp. Khả năng song ngữ cũng hiển nhiên là một lợi thế rất lớn trong giao tế, trong công việc làm ăn, buôn bán. Nhưng trên hết, lợi ích về tinh thần của việc đọc thông thạo và yêu mến tiếng Việt là vô giá, nó có thể ví như một “nỏ thần” mà thần Kim Quy là tiền nhân đã gửi lại cho chúng ta để hy vọng vào tương lai xây dựng lại đất nước Việt Nam thân yêu.