DẤU GẠCH NỐI TRONG TIẾNG VIỆT

 

TỔNG QUÁT:

cha-dac-lo_webcha-dac-lo

Tiếng Việt ký âm bằng “chữ cái” La Tinh, gọi là chữ Quốc ngữ, được sáng chế cách nay hơn ba trăm năm, do công trình của nhiều vị giáo sĩ Công Giáo và một số người Việt Nam phụ giúp. Trong số những giáo sĩ người ngoại quốc, Linh Mục Alexandre de Rhodes (tên gọi tiếng Việt là Đắc Lộ) là người có công nhất. Trong số những học giả Việt Nam có công truyền bá chữ Quốc ngữ, ta phải kể tới quý ông Huỳnh Tịnh Của (1834-1907), Trương Vĩnh Ký (1837-1898), Phan Kế Bính (1875-1921), Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936), Trần Trọng Kim (1883-1953), Phạm Quỳnh (1892-1945), Dương Quảng Hàm (1898-1946)…
Sau khi các kỳ thi bằng chữ Hán cuối cùng bị hủy bỏ vào năm 1919, chữ Quốc ngữ càng ngày càng phát triển mạnh mẽ, để trở thành chữ viết duy nhất của người Việt Nam ngày nay, một nét đặc biệt duy nhất vùng Á đông, tiếng Việt đã hòa hợp vào mẫu tự La tinh của thế giới, trong khi các ngôn ngữ trong vùng như Nhật, Hàn, Mã Lai, Miến Điện, Lào, Thái, Ấn Độ, Nam Dương, đề có hình tự giống chữ Hán. Nhiều bằng chứng cho thấy người Lạc Việt cổ ở Quảng Tây đã có chữ viết riêng trước khi bị người Tần, Hán đô hộ. Sau gần một ngàn năm học chữ Hán (chữ Nho), người Việt đã sáng tạo ra chữ Nôm. Vì chữ Nôm phụ thuộc vào chữ Hán, khó học nên ngày nay ít người biết đến. Như vậy, tiếng Việt đã được ký âm bằng nhiều thứ chữ, ít ra là hai: Chữ Nôm và chữ Quốc ngữ.
Từ trước đến nay, học chữ Quốc ngữ thường căn cứ vào sách giáo khoa và sự giảng dạy của thầy cô giáo. Nước ta chưa có Viện Hàn Lâm về Ngôn ngữ, nên chưa có những quy luật rõ ràng về cách viết chữ Quốc ngữ.
Vì vậy, “vấn đề thống nhất cách viết chữ Quốc ngữ” đã trở thành quan trọng, thôi thúc nhiều người quan tâm đến cách viết chữ Quốc ngữ, cố gắng suy nghĩ và đề nghị cách giải quyết, trong đó có cái“gạch nối”. Gạch nối đóng vai trò rất quan trong trong việc phân biệt từ đơn với từ ghép những năm cuối thể kỷ 19 và đầu thế kỉ 20. Theo ngữ pháp, ta dùng gạch nối đối với những từ ghép, mục đích là để câu văn được rõ nghĩa. Trong các trường học và bộ môn Tiếng Việt lúc bấy giờ, với những từ ghép thiếu dấu gạch nối được xem là một lỗi chính tả tương tự như các lỗi chính tả khác như: S với X, Ch với Tr, D với Gi, dấu Hỏi với dấu Ngã,…Vậy thì với bảng hiệu, dấu gạch nối xuất hiện từ khi nào và vai trò của nó có gì đặt biệt?
Cuối thế kỷ 19, thời chữ Quốc Ngữ mới được hình thành. ông Trương Vĩnh Ký đã viết “Để tránh lẫn lộn từ đơn và từ đôi, từ kép, chúng tôi đã chấp nhận, trong các từ điển, văn phạm và các ấn bản khác của chúng tôi, dùng gạch nối để xác định từ kép và ghép đôi một số mẫu âm làm cho âm cuối dễ nghe như líu-lo, dăng-dẳng”. Sau này, dựa trên các ấn phẩm xuất bản trước năm 1975, các tác giả vẫn còn dùng dấu gạch nối đối với từ ghép nhưng sau đó chẳng bao lâu, gạch nối rất ít khi còn dùng đến độ ngày nay, khi thấy chữ có kèm gạch nối ở giữa, bị cho “thật là khó coi”.
Thí dụ như: Càn-khôn; công-chúng; vĩ-đại; danh-dự; mục-đích; xinh-xắn; múm-mím; văn-chương; ….v…v…

1. Cái gạch nối là gì?
Trong chữ Việt, cái gạch nối dùng để kết hợp những thành tố viết rời của một từ gồm nhiều âm tiết. Nếu viết riêng rẽ thì những âm tiết nói trên sẽ có một nghĩa khác, tức là nghĩa riêng biệt của từng âm tiết. Sau đây là một vài thí dụ có trước như:
– Ðộc có nghĩa là một, có số lượng chỉ một mà thôi. Lập có nghĩa là đứng thẳng. Ghép lại, độc-lập có nghĩa:
a. Tự mình sống, không dựa vào người khác. Sống độc-lập.
b. (Nước hoặc dân tộc) có chủ quyền. Nền độc-lập dân tộc.
– Bà là người đàn bà thuộc thế hệ sanh ra cha hoặc mẹ ta. Con là người thuộc thế hệ mà ta sanh ra. Ghép lại, bà-con có nghĩa là thân quyến, người có quan hệ họ hàng. Một người bà con xa.
– Cay là có vị như khi ăn ớt, ăn tiêu, ăn gừng hoặc khi uống rượu. Ðắng là có vị như khi ăn trái khổ qua, trái bồ hòn, mật cá hoặc uống thuốc bắc. Ghép lại cay-đắng (hay đắng-cay) có nghĩa là đau khổ, xót xa. Thất bại cay-đắng.
Như vậy, ta thấy cái gạch nối có một vai trò rất quan trọng. Nó dùng để phân biệt từ đơn với từ ghép. Từ cuối thế kỷ 19 và trong những thập niên đầu của thế kỷ 20 này, theo ngữ pháp, ta dùng cái gạch nối đối với những từ ghép, mục đích là để câu văn được rõ nghĩa. Trong học đường, thời bấy giờ, đối với những từ ghép, thiếu cái gạch nối là một lỗi chánh tả tương tự như các lỗi chánh tả khác: c với t (các/cát), ch với tr (chương/trương), d với gi (dang/giang), dấu hỏi với dấu ngã…
Nhưng theo thời gian, luật đó không còn được duy trì nên hiếm khi thấy chữ ghép trong tiếng Việt như trước đây; chưa kể khi viết tiếng ghép có gạch nối chính giữa gần như “khó coi!” nữa là khác.

2. Ngữ pháp cú:
Qui tắc về việc sử dụng cái gạch nối trong tiếng Việt đã có từ cuối thế kỷ 19, thời chữ Quốc ngữ mới được hình thành. Nhà bác học, cũng là nhà ngữ học Trương Vĩnh Ký (1839 – 1898) đã viết: “Ðể tránh lẫn lộn từ đơn và từ đôi, từ kép, chúng tôi đã chấp nhận, trong các từ điển, văn phạm và các ấn bản khác của chúng tôi, dùng gạch nối để xác định từ kép và ghép đôi một số mẫu âm khác của chúng tôi, dùng gạch nối để xác định từ kép và ghép đôi một số mẫu âm làm cho âm cuối dễ nghe như líu-lo, dăng-dẳng.”
Gần đây, dựa theo các sách đã xuất bản, chúng tôi ghi nhận, trên những sách in trước năm 1975, các tác giả vẫn còn dùng cái gạch nối đối với những từ ghép. Sự kiện này cho biết, vào cuối thế kỷ 19 và hơn nửa đầu thế kỷ 20 này, những người làm giáo dục và văn học đã sử dụng cái gạch nối trong những trường hợp sau đây:
2.1 Từ ghép Hán-Việt: tự-do, độc-lập, ngôn-ngữ-học, thuận-thinh- âm, hồng-thập-tự, tiềm-thủy-đỉnh, hàng-không-mẫu-hạm, thủy-quân-lục-chiến.
2.2 Từ ghép thuần Việt:
– Từ kép, cũng gọi là từ láy, gồm một âm có nghĩa với một âm không nghĩa để cho xuôi tai: bạc-bẻo, dễ-dàng, đầy-đặn, khỏe-khoắn, líu-lo, mặn- mà, nhỏ- nhắn, nở-nang, sắc-sảo, vững-vàng, xót-xa.
– Từ kép gồm hai âm không có nghĩa riêng, nhưng khi ghép lại, hai âm tạo thành một từ có nghĩa chung: bâng-khuâng, hững-hờ, lai-láng, mênh-mông, mơn- mởn, ngậm-ngùi, thênh-thang.
– Từ kép gồm hai câu có nghĩa riêng: biển-dâu, bướm-ong, cay-đắng, đầy-đủ, mắm-muối, mệt-mỏi, phẳng-lặng, vàng-thau.
– Từ kép gồm hai âm đồng nghĩa: chợ-búa, dơ-bẩn, dư-thừa, đau- ốm, gầy- ốm, hình-ảnh, lẫn-lộn, lựa-chọn, mập-béo, nhỏ-bé, nông-cạn, ô-dù, sắc-bén, thổi- nấu, thương-yêu, to-lớn, rơi-rớt.
– Từ kép gồm hai từ đồng âm: chậm-chậm, đời-đời, hàng-hàng, hay-hay, hiu-hiu, lớp-lớp, mãi-mãi, ngày-ngày, rầu-rầu, xa-xa…
2.3 Nhân danh (tên tục, tên hiệu): Nguyễn-Du, Tố-Như, Trương-Vĩnh- Ký, Ðào- Duy-Anh, Dương-Quảng-Hàm, Trần-Trọng-Kim, Nguyễn-Hiến-Lê, Vương-Hồng- Sển.
2.4 Ðịa danh: Việt-Nam, Hoa-Kỳ.
2.5 Danh từ riêng phiên âm: Hoa-Thịnh-Ðốn, Mạc-Tư-Khoa.
2.6 Từ có quan hệ qua lại với nhau: từ điển Hán-Việt, bang giao Mỹ-Việt, luật hỏi-ngã, thi văn cổ-kim, văn hóa Ðông-Tây, phát triển khoa-học- kỹ-thuật.
2.7 Danh từ chung phiên âm: cát-xết, vi-đê-o. Ðối với một số tên chung phiên âm đã hoàn toàn Việt hóa, ta bỏ luôn cái gạch nối: cà phê, cà vạt, câu lạc bộ, đô la, ga ra, nóc ao, ra đa, ra gu, ti vi, xích lô.
2.8 Một số từ ngữ mà các âm tiết không thể tách rời: chợ-nhà-lồng, khô-cá-chỉ-vàng, tại-vì-bởi…..
2.9 Giữa các con số chỉ ngày tháng năm: ngày 1-1-1998
2.10 Giữa hai nhóm số chỉ năm để nói lên khoảng cách thời gian: 1975 – 1998.
Trên đây là những qui tắc trong việc sử dụng cái gạch nối khoảng trước năm 1975. Tuy nhiên cũng phải ghi nhận là việc dùng cái gạch nối này của những người làm văn hóa chưa thống nhất. Có tác giả áp dụng triệt để các nguyên tắc, nhưng cũng có tác giả chỉ áp dụng một cách đại khái hay tương đối, tùy theo quan niệm của mỗi cá nhân. Thậm chí, có trường hợp cùng một tác giả mà trong một bài viết, đối với các từ ghép (cả Hán-Việt lẫn thuần Việt) có lúc dùng cái gạch nối, có lúc không. Ngày nay, đa số là không.
Xin trích dẫn một đoạn trong lời tựa “Vì sao có sách này?” của cuốn “Giản-yếu Hán-Việt Từ-điển” của nhà học giả tiền bối Ðào-Duy-Anh, viết ngày 1-3-1931, Nxb Minh Tân, Paris, in lại năm 1949:
Vô luận nước nào, văn-tự đã phát đạt đến một trình độ khá khá đều phải có những sách Tự-điển hoặc Từ-điển để làm tiêu-chuẩn và căn-cứ cho người học. Quốc-văn của ta ngày nay đã có chiều phát đạt, thế mà ta chưa thấy có một bộ sách Tự-điển hoặc Từ-điển nào, đó thực là một điều khuyết-điểm lớn mà ai cũng phải công-nhận.
Trong đoạn văn trên đây, theo nguyên tắc, những từ in nghiêng phải có cái gạch nối, vì đó là những từ Hán-Việt và từ ghép thuần Việt. Nhưng vì sao tác giả không dùng gạch nối? Sự kiện này cho thấy, việc sử dụng cái gạch nối khó đạt đến sự thống nhất như trên lý thuyết. Ngày nay, lối gạch giữa các danh từ ghép này đã dần bị bỏ quên luôn, vì nhiều chữ gạch không giữ đúng tánh chất văn phạm gốc La tinh.
Thí dụ: Nhơn-sanh (Human beings): Ngay trong tiếng Anh không có gạch nối nó bao gồm một tỉnh từ và một danh từ mà nếu có gạch giữa là không hợp lý.
Gần như hiện nay, phương cách bỏ gạch nối giữa danh từ ghép là phổ biến nhứt, tiện lợi nhứt. Có chăng chỉ còn tồn tại những từ phiên âm ra mà thôi.

3. Ngữ pháp mới:
Khoảng từ thập niên 1970 cho đến ngày nay, trong nước và hải ngoại, trong văn chương và giao tế, kinh doanh, trong mọi lảnh vực……
3.1: Trong năm trường hợp ghi từ mục 2.1 đến 2.5 trên đây, tuyệt đại số những sách báo xuất bản trong nước và tại hải ngoại, ta đã xóa bỏ hẳn cái gạch nối. Sự “cải cách” này đã diễn ra âm thầm. Có phải chăng nó đã xuất phát từ một “ngữ pháp bất thành văn.” Các tác giả tiền bối lần hồi bỏ cái gạch nối. Thế là các tác giả hậu bối cũng theo gương.
3.2: Trong năm trường hợp kế tiếp, từ mục 2.6 đến 2.10, ta vẫn duy trì cái gạch nối.
3.3: Từ ngày trong nước và ở hải ngoại hai phương tiện điện thoại và điện thư (fax) được phổ biến, ta đã dùng cái gạch nối để phân cách các nhóm số của hai hệ thống này.
3.4: Chúng ta thử tìm hiểu xem nguyên nhân nào khiến cho, sau năm 1975, cái gạch nối đã được xóa đi trong năm trường hợp từ 2.1 đến 2.5.
Thực tế cho thấy, việc dùng gạch nối ở năm trường hợp nói trên đã gây một số bất tiện và phiền phức.
– Người viết phải bận tâm đến cái gạch nối, mất thời giờ suy nghĩ, thời giờ viết lên giấy và thời giờ dò lại bài xem có sai sót không?
– Trong ngành ấn loát, người đánh máy và người sắp chữ phải nhọc công và khổ sở vì cái gạch nối. Trước kia, trong thời kỳ ngành ấn loát nước ta còn lạc hậu, việc sắp chữ để làm bản in “typo” được thực hiện theo lối thủ công. Trong công việc sắp chữ, thêm một cái gạch nối kể như thêm một con chữ.
Việc xóa bỏ gạch nối không ảnh hưởng trầm trọng đến câu văn về mặt ngữ nghĩa. Người đọc bình thường dễ dàng phân biệt từ đơn và từ ghép. Cả người viết và người đọc đã mặc nhiên hiểu ngầm là các từ ghép Hán-Việt và thuần Việt luôn luôn được nối với nhau bằng cái “gạch nối vô hình.” Ta đã “hi sinh” cái hợp lý để đổi lấy cái thực dụng, cái giản tiện. Ngày trước, có cái gạch nối là hợp lý. Ngày nay không có cái gạch nối cũng hợp lý. Ngữ pháp chung qui chỉ là một qui ước, một sự giao ước giữa người viết và người đọc.

4. Viết dính liền:
Từ xưa tới nay, cả ở trong nước lẫn ở hải ngoại, một số người có xu hướng viết dính các âm tiết ở hai trường hợp 2.1 và 2.2: tựdo, vữngvàng, ngônngữhọc, kimtựtháp, hàngkhôngmẫuhạm. Giải pháp này là để thay thế cái gạch nối đối với các từ ghép, bắt chước theo Anh hay Pháp ngữ. Tuy nhiên, việc cải cách này gặp một trở ngại khác và xét không ổn nên không được sự hưởng ứng. Lý do là những từ viết dính liền có thể sẽ bị đọc và và bị hiểu sai lệch.
4.1 Những từ ghép dính liền có thể được đọc một cách khác:
Bình an viết bìnhan có thể đọc là bì nhan hoặc bìn han.
Giáo án viết giáoán có thể đọc là giá oán hoặc gi áo án
Phátââm –> phát âm –> phá tâm
Phát hành –> pháth ành –> phá thành
Tình ái –> tìn hái –> tì nhái –> tìn hái
4.2 Những từ vốn chỉ có một âm nay có thể được đọc tách rời thành hai âm:
Thúy có thể đọc là thú y.
Khối –> kho ái hoặc khó ai.
Việc gạch nối trong chữ Việt nhiều người cũng thấy không đồng ý lắm vì nó nghịch lý so với ngữ Pháp La tinh, vốn gốc của tiếng Việt.

5. Kết Luận:
Những người chủ trương duy trì cái gạch nối trong những từ ghép Hán-Việt và thuần Việt và những người chủ trương viết dính liền những từ ghép lại, cả hai này đều có đôi chút lý luận xác đáng.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy, đối với bất cứ ngôn ngữ nào cũng vậy, người ta không thể ép nó vào một khuôn mẫu hợp lý được. Nói và viết, đúng hay sai là một thói quen, lập đi lập lại qua nhiều thế hệ. Mà thói quen xuất phát từ sự thực dụng. Và một khi đã thông dụng thì mọi người đều phải theo. Khó mà đem môn lý luận ra để phê phán được. Trừ phi, có điểm nào quá vô lý, nếu muốn sửa đổi thì phải có sự đồng thuận của số đông.
Việc xóa bỏ gạch nối không ảnh hưởng trầm trọng đến câu văn về mặt ngữ nghĩa. Người đọc bình thường dễ dàng phân biệt từ đơn và từ ghép. Cả người viết và người đọc đã mặc nhiên hiểu ngầm là các từ ghép Hán-Việt và thuần Việt luôn luôn được nối với nhau bằng cái “gạch nối vô hình.” Ta đã “hi sinh” cái hợp lý để đổi lấy cái thực dụng, cái giản tiện. Ngày trước, có cái gạch nối là hợp lý. Ngày nay không có cái gạch nối cũng là rất hợp lý. Ngữ pháp chung qui chỉ là một qui ước, một sự giao ước giữa người viết và người đọc. Dòng trải qua lịch sử cũng do cái thuận lợi, nhiều người theo thì giữ; bất lợi ít người theo thì bỏ trôi qua, trở thành quá khứ.
Tóm lại, ngày nay rất ít khi thấy dùng (hoặc không dùng) dấu gạch nối đối với những chữ ghép (tiếng Việt và Hán Việt), nhưng lại thường dùng cho các chữ phiên âm tiếng các nước khác mà thôi.
Phải chăng cần chấp nhận hiện trạng nầy./-

==========================================
Hồ Xưa sưu tầm và tổng hợp từ:
– Gạch nôi trong tiếng Việt của Phụng Nghi.
– Trang “Nghi thức thời đại”.
– Hán Việt Từ Điển Đào Duy Anh.

 

Trở về>>> Văn GS Hồ Xưa (Hồ Nguyễn)  *   HOME

Đọc thêm >>> Thơ Thầy Hồ Xưa (Hồ Nguyễn)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s